تبلیغات
فانوس سیس - اثر تربیتی یاد مرگ

یاد مرگ و آثار تربیتی آن

یاد مرگ و آثار تربیتی آن

"حکایت شده: فردی وارد شهری شد و دید مردم آن شهر هیچ گناهی مرتکب نمی شوند؛ بسیار تعجب کرد و جویای علت شد. پس از جست وجوی بسیار متوجه شد که در این شهر هر کس می میرد، خانواده اش او را جلوی در خانه دفن می کنند. صبحها که اعضای خانواده برای کار از خانه خارج می شوند، به

یاد مرگ و آثار تربیتی آن

یاد مرگ و آثار تربیتی آن

"حکایت شده: فردی وارد شهری شد و دید مردم آن شهر هیچ گناهی مرتکب نمی شوند؛ بسیار تعجب کرد و جویای علت شد. پس از جست وجوی بسیار متوجه شد که در این شهر هر کس می میرد، خانواده اش او را جلوی در خانه دفن می کنند. صبحها که اعضای خانواده برای کار از خانه خارج می شوند، به محض خروج با اولین چیزی که روبه رو می شوند، قبر کسی است که تا چندی پیش با آنها زندگی می کرد؛ از این رو یاد و خاطره صاحب قبر برایشان زنده می شود؛ خنده ها، گریه ها، گفته ها، خصلتها و دهها خاطره دیگر به یادشان می آید که اکنون با صاحبش در زیر خروارها خاک مدفون است. شبها نیز که به خانه باز می گردند، پیش از ورود به خانه با این قبر روبه رو می شوند و دوباره همان خاطره ها و پایان آنها برایشان تداعی می شود. گذر شب و روز و تداعی پیوسته این خاطره ها و پایان آنها، سبب آن شده که میل و رغبتی به گناه نکنند".

بدون تردید یکی از مهمترین و موثرترین عوامل وارستگی انسان، "ذکر الموت" یعنی یاد مرگ و قیامت است. کسی که همواره به یاد مرگ و قیامت باشد، بی شک مراقب اعمال و رفتار و پندار خود خواهد بود. قهرا چنین انسانی تلاش می کند تا کارش را بر طبق رضای حق تعالی و مطابق با دستورات الهی انجام دهد. قرآن کریم فراموشی مرگ و روز حساب را زمینه گمراهی و انحراف از صراط حق دانسته و به عنوان یک اصل دینی چنین بیان می فرماید: "یا داوود انا جعلناک خلیفه فی الارض فاحکم بین الناس بالحق و لاتتبع الهوی فیضلک عن سبیل الله ان الذین یضلون عن سبیل الله لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب؛ ای داوود! ما تو را خلیفه و (نماینده خود) در زمین قرار دادیم پس در میان مردم به حق داوری کن، و از هوای نفس پیروی مکن که تو را از راه خدا منحرف سازد، کسانی که از راه خدا گمراه شوند، عذاب شدیدی به خاطر فراموش کردن روز حساب دارند! (ص: ۲۶). علامه طباطبایی در تفسیر المیزان ذیل این آیه شریفه می فرماید: "جمله "ان الذین ان الذین یضلون عن سبیل الله لهم عذاب شدید بما نسوا یوم الحساب"، نهی از پیروی هوای نفس را تعلیل می کند به اینکه این کار باعث می شود انسان از روز حساب غافل شود و فراموشی روز قیامت هم عذاب شدید دارد و منظور از فراموش کردن روز حساب، بی اعتنایی به امر آن است. در این آیه شریفه دلالتی است بر اینکه هیچ ضلالتی از سبیل خدا، و یا به عبارت دیگر هیچ معصیتی از معاصی منفک از نسیان روز حساب نیست". از امیرالمؤمنین علی (ع) روایت شده: "مهمترین چیزی که من می ترسم دامنگیرتان شود و بر شما چیره گردد دو چیز است: پیروی از هوی و هوس و داشتن آرزوی دراز و طولانی. اما پیروی از هوی و هوس مانع حق می شود و آرزوهای طولانی آخرت را به فراموشی می سپارد"(۱).کسی که دارای آرزوی دراز است به فکر مرگ و پس از مرگ نیست، زیرا می کوشد که آن آرزوهای طولانی را لباس عمل بپوشاند، به آنها تحقق بخشد و به فکر آرزوهای خود است و به ناچار مرگ را از یاد می برد.

از آنجا که یاد مرگ، نقش بسیار سازنده ای در زندگی انسان دارد، رسول مکرم اسلام (ص)، یادکنندگان مرگ و قیامت را هم درجه و هم رتبه شهدا معرفی می کند: "به رسول خدا (ص) عرض کردند: آیا کسی با شهدا محشور خواهد شد؟ فرمود: بلی، کسی که در شبانه روز بیست مرتبه مرگ را یاد کند"(۲). ایشان همچنین این افراد را زیرک ترین مردم می داند: "از حضرت رسول خدا (ص) سئوال شد: زیرک ترین مردم چه کسی می باشد؟ فرمود: آن کس که بیشتر یاد مرگ کند و زیادتر مهیّای آن شده باشد"(۳). اهمّیت یاد مرگ به اندازه ای است که حضرت

مسیح (ع) در جواب حواریین که سئوال کردند؛ "من اولیاء الذین لا خوف علیهم و لا هم یحزنون ؛ اولیایی که هیچ ترس و اندوهی بر آنها نیست چه کسانی هستند؟"، یکی از ویژگیهای اولیای خدا را دوست داشتن یاد مرگ و رها نمودن یاد دنیا معرفی می کند و می فرماید: "احبوا ذکر الموت و ترکوا ذکر الحیاة؛ یاد مرگ را دوست دارند و یاد زندگی را رها می کنند"(۳). فکر کردن در مورد مرگ به قدری دارای تأثیرات مفید است که از برترین اندیشه ها و برجسته ترین عبادتها شمرده شده است؛ همچنان که پیامبر اکرم (ص) در این باره می فرمایند: "برترین عبادت یاد مرگ است و برترین تفکّر یاد مرگ است"(۴). در مورد حالات امام حسن مجتبی (ع) هنگام یاد مرگ آمده است: "وقتی یاد مرگ می کرد، می گریست. و چون یاد قبر می کرد، می گریست. و چون از [قیامت و] بعث و نشور یاد می کرد، می گریست. و چون متذکّر عبور از صراط می شد، می گریست. و هر گاه به یاد توقف در پیشگاه خدای تعالی [در محشر] می افتاد، فریادی می زد و بی هوش [روی زمین] می افتاد"(۵)

یکی از آثار ارزشمند یاد مرگ "غفلت زدایی و آگاهی بخشی" است. انسان غالبا در دوران زندگی دنیا، از هدف اصلی خلقت غافل می شود و به گونه ای رفتار می کند که گویی، همیشه در دنیا خواهد ماند. یاد مرگ و قیامت، مایه تذکر و تنبه است که هدف را فراموش نکند و اعمال و تصمیمهای خویش را با توجه به هدف تنظیم کند. از این رو، در روایات بسیاری، یاد مرگ و قیامت مورد تشویق قرار گرفته است؛ به طور قطع فرد عاقل، زندگی حقیقی خود را با زندگی خیالی دنیایی عوض نمی کند. به علاوه، یاد مرگ و قیامت، زندگی دنیا را از انسان سلب نمی کند بلکه به آن معنای دیگر و جهت درست می دهد. آیات و روایات، با تعبیرات مختلف، انسان را به یادآوری مرگ و قیامت توصیه و از عواقب غفلت و بی توجهی به آن، برحذر می دارد. علی (ع) فرمود: "اذکروا هادم اللذات و منغض الشهوات و داعی الشتات؛ به یاد آورید منهدم کننده لذتها، تیره کننده خواهشها و خواننده به سوی پراکندگی را"(۶). و در جای دیگر با هشدار به اینکه موت فراگیر است، می فرماید: "عبادالله! ان الموت لیس منه فوت فاحذروا قبل وقوعه و اعدوا له عدته فانکم طرد الموت ... فاکثروا ذکر الموت عند ما تنازعکم الیه انفسکم من الشهوات؛ بندگان خدا! هرگز از مرگ، گریزی نیست و نمی توان از آن گذشت. پس بترسید قبل از وقوع آن و هر چه را برای مرگ لازم است آماده کنید، زیرا مرگ، همه شما را فرا می گیرد ... پس هنگامی که نفستان به طرف شهوتها اشتیاق پیدا می کند مرگ را بسیار یاد کنید"(۷). البته یاد مرگ هنگامی سودمند است که به دنبال آن عمل باشد، لذا حضرت می فرمایند: "طوبی لمن ذکر المعاد و عمل للحساب و قنع بالکفاف و رضی عن الله؛ خوشا به حال کسی که معاد را به یاد آورد، برای روز حساب کار کند و به حد کفاف قانع و از خداوند خشنود باشد"(۸).

امام صادق علیه السلام در مورد تأثیر عمیق یاد مرگ بر بیداری روح و جان آدمی می فرماید: "ذکر الموت یمیت الشهوات فی النفس و یقطع منابت الغفله و یقوی النفس بمواعد الله و یرق الطبع و یکسر اعلام الهوی و یطفی نار الحرص و یحقر الدنیا؛ یاد مرگ خواهشهای باطل را از دل زایل می کند و ریشه های غفلت را می کند و دل را به وعده های الهی قوی و مطمئن می گرداند و طبع را رقیق و نازک می سازد و عَلَمهای هوا و هوس را می شکند و آتش حرص را فرو می نشاند و دنیا را حقیر و بی مقدار می سازد"(۹).

به همین دلیل است که هر امر مربوط به مرگ، می تواند عامل بیداری و دوری فرد از غفلت محسوب گردد؛ همچنان که امام صادق (ع) می فرماید: "من کان معه کفنه فی بیته لم یکتب من الغافلین؛ کسی که کفنش با او در خانه اش باشد، از غافلان به شمار نمی آید"(۱۰). و یا اینکه می فرماید: "هنگامی که جنازه کسی را برداشتی، فکر کن که گویا تو خود آن کسی هستی که [در تابوت است و] آن را برداشته اند"(۱۱).

زهد و بی رغبتی به دنیا از دیگر آثار توجه به مرگ است. غفلت از مرگ، دنیا را در نظر انسان زیبا و با ارزش جلوه می دهد و او را سخت شیفته و واله خویش می گرداند، به طوری که عقل او را از درک هر حقیقت و واقعیتی همچون مرگ محروم می سازد؛ انسان غافل، در راه رسیدن به خواسته های نفسانی از هیچ سعی و تلاشی فروگذاری نمی کند و از پای نمی نشیند. پیامبر اکرم (ص) فرمودند: "اکثروا من ذکر الموت فانه یزهد فی الدنیا؛ مرگ را بسیار یاد کنید؛ زیرا یاد مرگ از میل و رغبت به دنیا می کاهد"(۱۲). ابوعبیده می گوید: به امام باقر علیه السلام عرض کردم: چیزی بفرمایید که از آن سود برم. حضرت فرمودند: ای ابا عبیده! زیاد مرگ را یاد کن! چه هر انسانی آن را بسیار یاد کند، نسبت به دنیا بی رغبت می شود"(۱۳).

پی نوشتها و منابع در دفتر روزنامه موجود است.

علی خانی



تاریخ : جمعه 7 خرداد 1395 | 08:30 ب.ظ | نویسنده : م. ق.سیس | نظرات
.: Weblog Themes By SlideTheme :.


  • کمیاب98